سامان بخشند . جانشين قعقاع در حلوان ، قباذ بن عبد اللّه ، نايب عبد اللّه در موصل ، مسلم بن عبد اللّه ، جانشين ضرار ، رافع بن عبد اللّه و نايب عمر عشنق بن عبد اللّه بودند ، عمر به عاملان مرزها نوشت تا از سواران فارس كه به كارشان نياز دارند ، كمك گيرند ، و جريمه از آنها بردارند و آنان چنان كردند . هنگامى كه كوفه طرح‌ريزى و اجازه ساختمان به مردم داده شد ، مسلمانان درهاى منازل خويش را از مداين به كوفه بردند و بر ساختمانهايى كه بنا كرده بودند نصب كردند و در كوفه اقامت گزيدند و مرزهايشان همين بود و از روستا جز اين در اختيار نداشتند . او مىگويد : كوفه و روستاها و مرزهاى آن عبارت بودند از حلوان و موصل و ماسبذان و قرقيسياء . وى مىافزايد : پس از طراحى كوفه ، سعد بن مالك سه سال و نيم حاكم آن بود ، به جز مدتى كه پيش از آن ، در مداين بود و در كوفه و حلوان و موصل و ماسبذان و قرقيسياء تا حدود بصره عاملانى داشت . اصطخرى در كتاب مسالك و ممالك مىگويد : كوفه از نظر وسعت به بصره نزديك است . هواى آن خوشتر و آبش گواراتر و به فرات نزديك است و ساختار آن مانند ساختار بصره است و سعد بن ابى وقاص ، آن را به شهر تبديل كرد و براى سكونت قبايل عرب طرح‌ريزى شد ، جز آن كه كوفه بر خلاف بصره از سرزمينهاى خراجى به شمار مىرفت زيرا زمينهاى كوفه همان زمينهاى عصر جاهليّت بود و زمينهاى بصره در زمان اسلام احيا شد و احكام احياى موات بر آن جارى است . قادسيه و حيره و خورنق بر كرانهء بيابان ، سمت مغرب است و پيرامون آنها در سمت مشرق درختان خرما ، رودها و كشتزارهاست و اين شهرها با كوفه ، فاصلهء كمى دارند . حيره ، شهرى قديمى و بزرگ با خاكى پاك و ساختمانهايى با شكوه است ولى چون كوفه را بنا كردند ، حيره خالى از سكنه شد ، هوا و خاك حيره از كوفه سالمتر و از آن‌جا تا كوفه ، يك فرسنگ راه است . مرقد مطهر حضرت على ( ع ) نزديك كوفه قرار دارد . مسعودى در كتاب تنبيه و اشراف ، چاپ ليدن ، مىگويد : درباره بنياد كوفه به وسيله سعد بن ابى وقاص اختلاف است ، بعضى گفته‌اند : اين واقعه در سال هفدهم ( ه . ق ) روى داد . واقدى و ديگران نيز همين نظر را پذيرفته‌اند ، گروهى ديگر گفته‌اند : بنياد آن در سال